โดย … กฤษฎา บุญชัย
แม่น้ำไม่รู้จักพรมแดนที่มนุษย์ขีดไว้บนแผนที่ น้ำจากภูเขาในรัฐฉานไหลลงสู่ลำน้ำที่เชื่อมต่อกับแม่น้ำกก แม่น้ำสาย และแม่น้ำรวก ก่อนบรรจบกับแม่น้ำโขง สิ่งที่เกิดขึ้นกับแม่น้ำในพื้นที่หนึ่งจึงสามารถเคลื่อนผ่านพรมแดนไปสร้างผลกระทบต่อผู้คนและระบบนิเวศที่อยู่ห่างออกไปหลายร้อยกิโลเมตร
สถานการณ์การปนเปื้อนในแม่น้ำกก–สาย–รวก–โขง ซึ่งข้อมูลจากหน่วยงานของไทยเชื่อมโยงกับกิจกรรมเหมืองบริเวณต้นน้ำในรัฐฉาน ประเทศเมียนมา ทำให้ความจริงข้อนี้ปรากฏอย่างเป็นรูปธรรม การตรวจติดตามยังพบสารหนูเกินมาตรฐานคุณภาพน้ำผิวดินในหลายจุดของระบบแม่น้ำ ปัญหาที่เกิดขึ้นจึงมิได้จำกัดอยู่ภายในเขตแดนของประเทศหนึ่ง หากเคลื่อนตัวไปตามระบบนิเวศของลุ่มน้ำ
เมื่อแม่น้ำเกิดการปนเปื้อน รัฐจำเป็นต้องตรวจสอบคุณภาพน้ำ เฝ้าระวังผลกระทบต่อสุขภาพ ดูแลน้ำสำหรับอุปโภคบริโภค ช่วยเหลือเกษตรกรและชาวประมง ตลอดจนประสานกับประเทศต้นน้ำเพื่อจัดการแหล่งกำเนิดมลพิษ มาตรการเหล่านี้มีความจำเป็นอย่างยิ่ง ขณะเดียวกัน วิกฤตดังกล่าวได้เปิดคำถามที่ไปไกลกว่าการจัดการมลพิษว่า เมื่อแม่น้ำถูกทำร้าย ใครบ้างคือผู้ได้รับความเสียหาย
คำตอบตามกรอบคิดที่คุ้นเคยมักเริ่มต้นจากมนุษย์ ได้แก่ ประชาชนที่ใช้น้ำ เกษตรกร ชาวประมง และชุมชนริมฝั่ง แต่สารปนเปื้อนไม่ได้เดินทางผ่านโลกของมนุษย์เท่านั้น หากเคลื่อนผ่านตะกอน ปลา สัตว์หน้าดิน พื้นที่ชุ่มน้ำ พื้นที่เกษตร ระบบอาหาร และความสัมพันธ์ระหว่างชีวิตจำนวนมากที่ประกอบกันขึ้นเป็นระบบของแม่น้ำ
หากวันหนึ่งคุณภาพน้ำกลับมาอยู่ในระดับที่ปลอดภัยต่อมนุษย์ แต่ปลาและสัตว์หน้าดินบางชนิดหายไป ระบบอาหารเปลี่ยนแปลง ความรู้เกี่ยวกับแม่น้ำสูญหาย ชุมชนไม่ไว้วางใจการใช้น้ำ และความสัมพันธ์ระหว่างผู้คนกับสายน้ำไม่สามารถกลับคืนมาได้ดังเดิม การฟื้นฟูแม่น้ำย่อมมีความหมายมากกว่าการทำให้ค่าทางเคมีกลับเข้าสู่มาตรฐาน
คำถามจากแม่น้ำกกจึงนำไปสู่ประเด็นที่กว้างกว่าวิกฤตมลพิษ เพราะสิ่งที่กำลังถูกท้าทายมิได้มีเพียงประสิทธิภาพของระบบจัดการสิ่งแวดล้อม หากรวมถึงวิธีที่สังคมสมัยใหม่เข้าใจ “การพัฒนา” “ธรรมชาติ” และ “ความผาสุก”
โลกที่เปลี่ยนแปลงกับความหมายของความยั่งยืน
ตลอดเกือบสี่ทศวรรษที่ผ่านมา แนวคิดการพัฒนาที่ยั่งยืนมีคุณูปการสำคัญในการขยายความหมายของการพัฒนาให้พ้นจากการเติบโตทางเศรษฐกิจ โดยนำมิติทางสังคม สิ่งแวดล้อม และความรับผิดชอบต่อคนรุ่นต่อไปเข้ามาเป็นส่วนหนึ่งของการตัดสินใจ จนพัฒนามาสู่เป้าหมายการพัฒนาที่ยั่งยืน หรือ SDGs ซึ่งกลายเป็นกรอบอ้างอิงร่วมของประชาคมโลก
อย่างไรก็ตาม วิกฤตภูมิอากาศและวิกฤตนิเวศทำให้สมมติฐานบางประการภายในกระบวนทัศน์ดังกล่าวสมควรได้รับการทบทวน Development มีนัยของการเคลื่อนไปสู่สภาวะที่พึงปรารถนา Sustainability ให้ความสำคัญกับความสามารถในการดำรงต่อเนื่อง ส่วน Balance มักใช้อธิบายความสัมพันธ์ที่เหมาะสมระหว่างเศรษฐกิจ สังคม และสิ่งแวดล้อม
ธรรมชาติดำรงอยู่ผ่านพลวัตและความเปลี่ยนแปลง แม่น้ำเปลี่ยนเส้นทาง ชายฝั่งเคลื่อนตัว ป่าเกิด เติบโต เสื่อมสลาย และก่อรูปใหม่ สิ่งมีชีวิตเกิด แก่ และตาย ระบบนิเวศเปลี่ยนผ่านจากสภาวะหนึ่งไปสู่อีกสภาวะหนึ่ง ความเปลี่ยนแปลงจึงเป็นเงื่อนไขพื้นฐานของการดำรงอยู่
วิกฤตภูมิอากาศมีความรุนแรงเพราะกิจกรรมของมนุษย์ได้เร่งขนาดและความเร็วของความเปลี่ยนแปลง พร้อมทั้งกระจายผลกระทบอย่างไม่เป็นธรรม จนมนุษย์ ชุมชน ระบบนิเวศ และสิ่งมีชีวิตจำนวนมากสูญเสียเงื่อนไขในการปรับตัวและดำรงอยู่ท่ามกลางความเปลี่ยนแปลงนั้น การทบทวนการพัฒนาที่ยั่งยืนจึงอยู่ที่การพิจารณาว่า การทำให้บางสิ่ง “ยั่งยืน” ยังเป็นคำถามที่เพียงพอหรือไม่สำหรับโลกที่การเกิดขึ้น ดำรงอยู่ เปลี่ยนแปลง เสื่อมสลาย และสิ้นสุด ล้วนเป็นส่วนหนึ่งของกระบวนการชีวิต
คำถามเช่นนี้มิได้เกิดขึ้นอย่างโดดเดี่ยว Climate Resilient Development เชื่อมการลดก๊าซเรือนกระจก การปรับตัว ความเป็นธรรม และการพัฒนา Just Transition ให้ความสำคัญกับผู้ได้รับประโยชน์ ผู้แบกรับต้นทุน และอำนาจในการกำหนดการเปลี่ยนผ่าน Degrowth และ Post-development ตั้งคำถามต่อการเติบโตและต่อสถานะของการพัฒนาในฐานะเส้นทางสากล ขณะที่ Buen Vivir หรือ Sumak Kawsay เสนอความหมายของการอยู่ดีที่เชื่อมโยงมนุษย์ ชุมชน และธรรมชาติ
งานด้าน Relational Wellbeing และ Relational Values ก้าวไปอีกทางหนึ่งด้วยการตั้งคำถามต่อการมองความผาสุกและคุณค่าเป็นคุณสมบัติของปัจเจกหรือสิ่งหนึ่งสิ่งใดที่แยกขาดจากความสัมพันธ์ ขณะที่แนวคิด well-becoming เสนอให้เข้าใจ wellbeing ในฐานะกระบวนการมากกว่าสภาวะปลายทาง ส่วนโลกทัศน์และองค์ความรู้ของชนพื้นเมืองจำนวนมากได้ให้ความสำคัญกับความสัมพันธ์ การพึ่งพาอาศัย การตอบแทน และความรับผิดชอบระหว่างมนุษย์กับโลกที่มากกว่ามนุษย์มาเป็นเวลายาวนาน
ดังนั้น การคิดเชิงสัมพันธ์มิใช่ข้อค้นพบใหม่ และไม่ควรถูกนำเสนอเช่นนั้น สิ่งที่น่าสนใจกว่าคือ เมื่อแนวคิดเหล่านี้ถูกนำมาสนทนากับโลกที่ไม่เที่ยงและเปลี่ยนแปลงอยู่เสมอ จะทำให้เราเห็นความหมายของความผาสุกและความเป็นธรรมแตกต่างออกไปอย่างไร
Relational Being-Well: ความผาสุกในโลกที่ไม่หยุดเปลี่ยนแปลง
หากความเปลี่ยนแปลงเป็นเงื่อนไขพื้นฐานของการดำรงอยู่ การคงสภาพเดิมไว้ให้นานที่สุดย่อมไม่ใช่คุณค่าในตัวเองเสมอไป ต้นไม้แก่ที่ล้มลงอาจกลายเป็นที่อยู่อาศัยและอาหารของแมลง เห็ดรา จุลินทรีย์ และชีวิตรุ่นต่อไป การเกิด การเติบโต การดำรงอยู่ ความเสื่อม และการสิ้นสุดจึงไม่จำเป็นต้องถูกจัดลำดับคุณค่าล่วงหน้าว่าสภาวะหนึ่งย่อมดีกว่าอีกสภาวะหนึ่ง
ตรงนี้อาจเป็นจุดที่แนวคิด Relational Being-Well แตกต่างออกไปเล็กน้อยจากการมอง wellbeing ในฐานะสิ่งที่กำลังพัฒนาไปสู่สภาวะที่ดีขึ้น เพราะ Being-Well ไม่ได้หมายถึง becoming well ในอนาคต หากหมายถึงคุณภาพของการดำรงอยู่ภายในสภาวะนั้นของความเปลี่ยนแปลง ชีวิตที่กำลังเติบโตมิได้มีคุณค่ามากกว่าชีวิตที่กำลังแก่โดยอัตโนมัติ และการฟื้นคืนก็ไม่ได้มีคุณค่าสูงกว่าการสิ้นสุดในทุกกรณี
ขณะเดียวกัน คุณภาพของการดำรงอยู่นี้ไม่สามารถพิจารณาแยกออกจากความสัมพันธ์ ความผาสุกของชาวประมงสัมพันธ์กับปลา ปลาสัมพันธ์กับน้ำ ตะกอน พื้นที่ชุ่มน้ำ และฤดูกาล แม่น้ำสัมพันธ์กับป่า ภูเขา พื้นที่เกษตร เมือง และทะเล มนุษย์เองก็ดำรงอยู่ภายในเครือข่ายความสัมพันธ์เหล่านี้
Relational Being-Well จึงมิได้เสนอทฤษฎีใหม่ที่ตัดขาดจากความคิดเดิม หากเป็นข้อเสนอเชิงสังเคราะห์ที่นำ relationality ความไม่เที่ยง more-than-human wellbeing และ justice มาพิจารณาร่วมกัน โดยตั้งคำถามว่า หน่วยพื้นฐานของความผาสุกอาจไม่ได้อยู่ที่มนุษย์ ชุมชน หรือธรรมชาติในฐานะหน่วยที่แยกจากกัน หากอยู่ที่คุณภาพและเงื่อนไขของความสัมพันธ์ที่ทำให้ชีวิตเหล่านั้นสามารถดำรงอยู่ท่ามกลางความเปลี่ยนแปลง
จากมุมมองนี้ วิกฤตแม่น้ำกกจึงเป็นวิกฤตของความสัมพันธ์ การปนเปื้อนเปลี่ยนความสัมพันธ์ระหว่างน้ำกับปลา ปลาและระบบอาหาร ชุมชนกับแม่น้ำ ต้นน้ำกับปลายน้ำ ตลอดจนความสัมพันธ์ระหว่างกิจกรรมทางเศรษฐกิจในพื้นที่หนึ่งกับชีวิตที่ต้องรับผลกระทบในอีกพื้นที่หนึ่ง การฟื้นฟูจึงครอบคลุมถึงการฟื้นเงื่อนไขที่ทำให้ระบบชีวิตและความสัมพันธ์สามารถดำรงต่อไปได้
จาก Rights of Nature สู่ Right Relations
การคิดเชิงสัมพันธ์ทำให้เรื่องสิทธิมีความซับซ้อนขึ้น สิทธิชุมชนมีความสำคัญเพราะชุมชนควรมีอำนาจในการดูแล ใช้ประโยชน์ และกำหนดอนาคตของฐานชีวิตที่ตนสัมพันธ์อยู่ ขณะที่ Rights of Nature ขยายสถานะของธรรมชาติจากทรัพย์สินหรือทรัพยากรไปสู่สิ่งที่มีคุณค่าและสามารถได้รับการรับรองสิทธิในตัวเอง
แต่การเพิ่มจำนวน “ผู้ทรงสิทธิ” อาจยังไม่เพียงพอ หากโครงสร้างของความคิดยังมองผู้ทรงสิทธิแต่ละรายเป็นหน่วยที่แยกจากกัน มนุษย์มีสิทธิ ชุมชนมีสิทธิ แม่น้ำมีสิทธิ สัตว์มีสิทธิ แล้วจึงพยายามหาวิธีจัดสมดุลระหว่างสิทธิเหล่านั้น
ความคิดเชิงสัมพันธ์ชวนให้มองลึกไปกว่านั้น โดยเห็นว่า ความสัมพันธ์และเงื่อนไขที่ทำให้ความสัมพันธ์ดำรงอยู่ก็มีคุณค่าที่สมควรได้รับการคุ้มครอง
แนวคิดนี้มีความใกล้ชิดกับสิ่งที่วรรณกรรมและโลกทัศน์ชนพื้นเมืองบางสายเรียกว่า right relations ซึ่งมิได้หมายถึงสิทธิเพียงอย่างเดียว หากรวมถึง reciprocity, care และ responsibility การมีความสัมพันธ์ที่ดีจึงประกอบด้วยทั้งสิทธิในการดำรงอยู่และความรับผิดชอบต่อเงื่อนไขที่ทำให้ชีวิตอื่นสามารถดำรงอยู่ได้ด้วย
ในบริบทนี้ สิ่งที่อาจเรียกว่า Rights in Relationship จึงไม่จำเป็นต้องถูกเสนอเป็นสิทธิประเภทใหม่ที่แยกต่างหากในทางกฎหมายทันที หากใช้เป็นหลักคิดในการรับรองและคุ้มครองความสัมพันธ์ซึ่งไม่สามารถลดทอนลงเป็นสิทธิของฝ่ายใดฝ่ายหนึ่งได้ทั้งหมด
ความสัมพันธ์ระหว่างชุมชนกับแม่น้ำเป็นตัวอย่างหนึ่ง ชุมชนมีสิทธิที่เกี่ยวข้องกับน้ำ แม่น้ำอาจได้รับการรับรองสิทธิในฐานะธรรมชาติ แต่ระหว่างทั้งสองยังมีความสัมพันธ์ที่ก่อรูปผ่านการดำรงชีพ ความรู้ วัฒนธรรม ความทรงจำ การดูแล และการพึ่งพาอาศัยกัน หากแม่น้ำกลับมาสะอาดในทางเคมี แต่ปลา วิถีประมง ความรู้ และความไว้วางใจต่อสายน้ำสูญหาย การฟื้นฟูย่อมยังไม่สมบูรณ์ เพราะสิ่งที่ถูกทำลายมีทั้งผู้ที่อยู่ในความสัมพันธ์และความสัมพันธ์นั้นเอง
ปลาหมอคางดำ: เมื่อสิทธิของชีวิตไม่สามารถคิดแยกจากความสัมพันธ์
การแพร่กระจายของปลาหมอคางดำในประเทศไทยทำให้ข้อถกเถียงนี้ยากขึ้น และด้วยเหตุนี้จึงมีคุณค่าทางความคิดเป็นพิเศษ
ปลาหมอคางดำเป็นสิ่งมีชีวิต การกิน การสืบพันธุ์ และการขยายถิ่นเป็นการดำรงชีวิตตามศักยภาพทางชีววิทยาของมัน ปลาไม่ใช่ผู้กระทำผิดทางศีลธรรม แต่เมื่อสิ่งมีชีวิตชนิดหนึ่งถูกนำออกจากระบบความสัมพันธ์ทางนิเวศที่มันเคยเป็นส่วนหนึ่งและเข้าสู่ระบบนิเวศอีกแห่ง การขยายตัวของมันสามารถเปลี่ยนโครงสร้างประชาคมสัตว์น้ำ แหล่งอาหาร การดำรงอยู่ของสิ่งมีชีวิตพื้นถิ่น และวิถีชีวิตของชุมชนได้อย่างกว้างขวาง
กรณีนี้แสดงให้เห็นข้อจำกัดของการเข้าใจ Rights of Nature แบบง่าย ๆ ว่าสิ่งมีชีวิตทุกชนิดต่างมีสิทธิของตน แล้วจึงนำสิทธิเหล่านั้นมาชั่งน้ำหนักกัน เพราะคำถามที่สำคัญกว่าอาจอยู่ที่การกระทำของมนุษย์ได้เปลี่ยนเงื่อนไขของความสัมพันธ์ทางนิเวศอย่างไร และจะฟื้นเงื่อนไขที่ทำให้ชุมชนแห่งชีวิตสามารถดำรงอยู่ได้อย่างไร
การจัดการสิ่งมีชีวิตต่างถิ่นจึงไม่จำเป็นต้องตั้งอยู่บนการลดคุณค่าของชีวิตชนิดนั้น แต่สามารถตั้งอยู่บนความรับผิดชอบของมนุษย์ต่อความสัมพันธ์ทางนิเวศที่ตนมีส่วนทำให้เสียหาย เป้าหมายของการฟื้นฟูในความหมายนี้จึงกว้างกว่าการกำจัดสิ่งมีชีวิตที่ถูกนิยามว่าเป็นปัญหา หากมุ่งฟื้นเงื่อนไขของความหลากหลาย ความสัมพันธ์ และกระบวนการทางนิเวศที่ทำให้ชุมชนแห่งชีวิตสามารถดำรงอยู่ได้
กรณีปลาหมอคางดำจึงช่วยทำให้ Relational Being-Well ชัดเจนขึ้น เพราะหน่วยของการพิจารณาไม่ได้อยู่ที่คำถามว่า “ชีวิตใดควรอยู่” หากอยู่ที่ว่า ความสัมพันธ์แบบใดทำให้ชีวิตที่หลากหลายสามารถดำรง Being-Well ร่วมกัน และการกระทำใดกำลังทำลายเงื่อนไขของความสัมพันธ์นั้น
จาก Whanganui สู่ความเป็นธรรมทางนิเวศ
กรณีแม่น้ำ Whanganui ในนิวซีแลนด์แสดงให้เห็นว่าความคิดเชิงสัมพันธ์สามารถพัฒนาไปสู่กฎหมายและสถาบันได้ กฎหมาย Te Awa Tupua ค.ศ. 2017 รับรองแม่น้ำในฐานะองค์รวมที่มีชีวิตและไม่อาจแบ่งแยกตั้งแต่ภูเขาจนถึงทะเล และให้สถานะเป็นบุคคลทางกฎหมาย พร้อมกับรับรองความสัมพันธ์ระหว่างแม่น้ำกับ iwi และ hapū แห่ง Whanganui
ความสำคัญของกรณีดังกล่าวจึงไม่ได้อยู่เพียงการเพิ่มแม่น้ำเข้าไปในรายชื่อผู้ทรงสิทธิ หากอยู่ที่การยอมรับว่ามนุษย์ แม่น้ำ และองค์ประกอบต่าง ๆ ของลุ่มน้ำดำรงอยู่ภายในความสัมพันธ์เดียวกัน สิทธิจึงมาพร้อมความรับผิดชอบและการดูแลความสัมพันธ์นั้น
เมื่อย้อนกลับมาพิจารณาแม่น้ำกก–สาย–รวก–โขง คำถามเรื่องสิทธิของแม่น้ำจึงสัมพันธ์กับข้อจำกัดของระบบกฎหมายที่ผูกสิทธิ หน้าที่ และความรับผิดไว้กับอาณาเขตของรัฐ ขณะที่ระบบชีวิตของแม่น้ำดำรงอยู่ต่อเนื่องตั้งแต่ต้นน้ำถึงปลายน้ำ หากแม่น้ำได้รับความเสียหายจากกิจกรรมที่เกิดขึ้นนอกเขตอำนาจของรัฐปลายน้ำ การฟื้นฟูย่อมต้องพิจารณามากกว่าการเยียวยาความเสียหายของมนุษย์ โดยรวมถึงเงื่อนไขของแม่น้ำและความสัมพันธ์ของชีวิตที่พึ่งพาแม่น้ำด้วย
ตรงนี้ทำให้ Climate Justice สามารถขยายไปสู่ Ecological หรือ More-than-human Justice ซึ่งพิจารณาความเป็นธรรมทั้งระหว่างมนุษย์ ระหว่างมนุษย์กับธรรมชาติ และภายในชุมชนแห่งชีวิต
จากการพัฒนาสู่ Relational Transition
หาก Relational Being-Well มีความหมายต่อนโยบาย การประเมินความสำเร็จของการพัฒนาย่อมต้องมองมากกว่าปริมาณทรัพยากร รายได้ หรือประโยชน์ที่มนุษย์ได้รับ โดยพิจารณาว่าความผาสุกในพื้นที่หนึ่งถูกสร้างขึ้นผ่านการผลักภาระ ความสูญเสีย และความทุกข์ที่หลีกเลี่ยงได้ไปยังชีวิตอื่นหรือไม่
กรณีแม่น้ำกกทำให้หลักการนี้เห็นได้ชัด ผลประโยชน์จากกิจกรรมทางเศรษฐกิจในพื้นที่หนึ่งสามารถสร้างต้นทุนทางสุขภาพ สังคม และนิเวศแก่ผู้คนและสิ่งมีชีวิตที่อยู่ห่างออกไปตามสายน้ำ หลัก No wellbeing through displacement of avoidable suffering จึงสามารถทำหน้าที่เป็นหลักความเป็นธรรมในการตรวจสอบว่า ความผาสุกของฝ่ายหนึ่งกำลังอาศัยการผลักภาระที่สามารถหลีกเลี่ยงได้ไปยังผู้อื่น พื้นที่อื่น สิ่งมีชีวิตอื่น หรือคนรุ่นต่อไปหรือไม่
ในระดับการวางแผน หน่วยของการวิเคราะห์อาจต้องขยับจากภาคส่วนไปสู่พื้นที่และความสัมพันธ์ ลุ่มน้ำหนึ่งไม่ได้ประกอบด้วยภาคน้ำ เกษตร สุขภาพ และความหลากหลายทางชีวภาพที่แยกจากกัน หากประกอบด้วยน้ำ ตะกอน ปลา พื้นที่ชุ่มน้ำ เกษตรกร ชาวประมง เมือง อาหาร วัฒนธรรม และระบบนิเวศที่สัมพันธ์กัน
การประเมินผลกระทบจึงอาจพัฒนาไปสู่ Relational Impact Assessment ซึ่งพิจารณาว่าการตัดสินใจหนึ่งกำลังสร้าง ทำลาย หรือเปลี่ยนแปลงความสัมพันธ์ใด ใครมีอำนาจกำหนดทิศทางของความเปลี่ยนแปลง ใครได้รับประโยชน์ ใครต้องรับภาระ ความสัมพันธ์ใดสามารถฟื้นคืนได้ และความสูญเสียใดไม่สามารถทดแทนด้วยเงินหรือผลประโยชน์ทางเศรษฐกิจ
Relational Being-Well ไม่จำเป็นต้องกลายเป็นทฤษฎีสากลชุดใหม่เพื่อแทนที่ Sustainable Development สิ่งที่มันอาจทำได้มีความถ่อมตนกว่านั้น แต่ก็สำคัญ คือสร้างพื้นที่สนทนาระหว่าง relational wellbeing, Indigenous relationality, Buen Vivir, Rights of Nature, ecological justice, ความคิดเรื่องความไม่เที่ยง ตลอดจนองค์ความรู้และประสบการณ์ของชุมชน แล้วนำความคิดเหล่านั้นกลับมาถามโลกของการพัฒนาว่า หน่วยพื้นฐานของความผาสุกและความเป็นธรรมควรอยู่ที่ใด
กรณีแม่น้ำกกทำให้เห็นธรรมชาติในฐานะผู้ได้รับความเสียหาย กรณีปลาหมอคางดำเตือนว่าชีวิตไม่สามารถพิจารณาแยกออกจากความสัมพันธ์ทางนิเวศ ส่วน Whanganui แสดงให้เห็นว่าความสัมพันธ์สามารถได้รับการรับรองในกฎหมายและสถาบัน ทั้งสามกรณีชี้ไปในทิศทางเดียวกันว่า การดูแลโลกแห่งชีวิตอาจต้องก้าวพ้นจากการคุ้มครองสิ่งต่าง ๆ ทีละหน่วย ไปสู่การดูแลเงื่อนไขและคุณภาพของความสัมพันธ์ที่ทำให้ชีวิตเหล่านั้นสามารถดำรงอยู่ร่วมกัน
วิกฤตภูมิอากาศและวิกฤตนิเวศกำลังแสดงให้เห็นว่า การเปลี่ยนเทคโนโลยี การลดการปล่อยก๊าซเรือนกระจก หรือการเพิ่มประสิทธิภาพการใช้ทรัพยากรสามารถเกิดขึ้นได้ ขณะที่ความสัมพันธ์เชิงอำนาจ ความสัมพันธ์ระหว่างมนุษย์กับธรรมชาติ และกระบวนการผลักภาระไปยังชีวิตอื่นยังคงดำรงอยู่ การเปลี่ยนผ่านที่ลึกกว่าจึงอาจเป็น Relational Transition หรือการเปลี่ยนผ่านเชิงความสัมพันธ์ ซึ่งไม่ได้หมายถึงเพียงการเปลี่ยนสิ่งที่มนุษย์ทำกับโลก หากรวมถึงการเปลี่ยนความเข้าใจว่ามนุษย์ดำรงอยู่ตรงไหนภายในโลกแห่งชีวิต
หลังจากหลายทศวรรษของความพยายามทำให้การพัฒนามีความยั่งยืน โลกที่ไม่หยุดเปลี่ยนแปลงอาจกำลังชวนให้ตั้งคำถามที่ลึกลงไปกว่าเดิมว่า มนุษย์ ธรรมชาติ และสรรพชีวิตจะดำรงอยู่ร่วมกันอย่างผาสุกและเป็นธรรมได้อย่างไร
คำตอบอาจไม่ได้อยู่ที่การทำให้ทุกสิ่งคงอยู่ตลอดไป แต่อยู่ที่การสร้างและรักษาเงื่อนไขซึ่งทำให้ชีวิตสามารถเกิด เติบโต เปลี่ยนแปลง เสื่อมสลาย และสิ้นสุดลงภายในความสัมพันธ์ที่ไม่ทำลายความเป็นไปได้ในการดำรงอยู่ของชีวิตอื่น เพราะแม่น้ำมิใช่เพียงน้ำ ปลาไม่ใช่เพียงทรัพยากร และมนุษย์มิได้ยืนอยู่นอกธรรมชาติ หากทั้งหมดต่างเป็นส่วนหนึ่งของโลกแห่งความสัมพันธ์เดียวกัน