สิทธิชุมชน คือ สิทธิตามรัฐธรรมนูญเพื่อการดูแลรักษาทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อมท้องถิ่น บุคคลและชุมชนมีสิทธิ์ มีเสียง มีส่วนร่วมเพื่อดูแล และใช้ประโยชน์จากทรัพยากรภายในชุมชนอย่างมีประสิทธิภาพและยั่งยืน
“สิทธิชุมชน” เป็นที่รับรู้หลังการปฏิรูปการเมือง ก่อให้เกิดรัฐธรรมนูญแห่งราชอาณาจักรไทย พุทธศักราช 2540 หรือรัฐธรรมนูญฉบับประชาชน และเป็นรัฐธรรมนูญฉบับแรกที่ “สิทธิชุมชน” กลายเป็นลายลักษณ์อักษร
1. รัฐธรรมนูญแห่งราชอาณาจักรไทย พุทธศักราช 2540
มาตรา 46 “บุคคล” ซึ่งรวมตัวกันเป็น “ชุมชนท้องถิ่นดั้งเดิม” เป็นผู้จัดการทรัพยากร สามารถเสนอแนะ ชุมนุมในที่สาธารณะ และเรียกร้องให้เกิดการแก้ไขปัญหาที่อาจส่งผลกระทบต่อสิ่งแวดล้อมในชุมชน แต่การขาดกฎหมายรองรับและความเข้าใจทางกฎหมายที่เพียงพอ ทำให้บทบัญญัติสิทธิชุมชนไม่เกิดผลตามที่คาดไว้
2. รัฐธรรมนูญแห่งราชอาณาจักรไทย พุทธศักราช 2550
มาตรา 66 “ชุมชน” และ “ชุมชนท้องถิ่น” เนื้อหาต่อยอดจากรัฐธรรมนูญฉบับก่อนหน้า เพิ่มการกระจายอำนาจรัฐส่วนกลางไปยังราชการบริหารส่วนท้องถิ่น เดิมพักกับองค์กรปกครองส่วนท้องถิ่นเท่านั้น อีกทั้ง หมวด 3 บัญญัติรับรองสิทธิชุมชน ว่าด้วยสิทธิและเสรีภาพของชนชาวไทย ทำให้สิทธิชุมชนชัดเจนขึ้น
3. รัฐธรรมนูญแห่งราชอาณาจักรไทย พุทธศักราช 2560
มาตรา 43 “บุคคลและชุมชน” มีสิทธ์ร่วมลงรายชื่อเพื่อเสนอแนะต่อรัฐ และรัฐต้องพิจารณาข้อเสนอแนะโดยให้ประชาชนมีส่วนร่วม รวมทั้งตามมาตรา 57 และ 58 กำหนดให้รัฐดําเนินการจัดทํารายงานผลกระทบทางด้านสิ่งแวดล้อม ด้านสุขภาพ และรับฟังความเห็นประชาชนก่อนดําเนินโครงการ
สิทธิชุมชนมีเพื่อรับรองสิทธิแก่ประชาชนในการอนุรักษ์ ดูแล รักษา และฟื้นฟูสภาพแวดล้อมที่อาศัยอยู่ ด้วยเหตุนี้เราจึงต้องตรวจสอบการทำงานของรัฐ เสนอแนะข้อมูลและเรียกร้องต่อความไม่ชอบธรรม
ให้รัฐเห็นถึงผลกระทบผ่านมุมมองจากคนในชุมชน และสามารถแก้ปัญหาอย่างมีประสิทธิภาพ
อีกทั้งเรียนรู้กฎหมายด้านสิทธิชุมชน สำรวจปัญหาในชุมชนของตนและร่วมกันส่งเสียงให้รัฐเร่งแก้ไข ชุมชนของเราจึงจะน่าอยู่ “เสียงเดียวมือเดียวจะดังเท่าเสียงเรามือเรารวมกันได้อย่างไร…”
