เวทีแลกเปลี่ยนเรียนรู้ระหว่างภาคส่วนเพื่อ “การพัฒนาที่ยั่งยืน” ของประเทศไทย พ.ศ. 2569 ณ ห้องประชุม Phoenix Ballroom อิมแพ็ค เมืองทองธานี ในเวทีแลกเปลี่ยนโดย ดร.กฤษฎา บุญชัย ได้ชวนผู้ร่วมงานคิดทบทวนว่า เวลาที่เราพูดถึงการพัฒนาที่ยั่งยืน มันควรจะเริ่มคิดถึงว่าประวัติศาสตร์เรื่องนี้จริง ๆ โลกเราคุยกันมาแบบนี้หรือเปล่า และตอนนี้เรากำลังคุยอะไรกัน รวมถึงในประเทศไทย ซึ่งก่อนที่โลกจะรู้จักคำว่าการพัฒนาที่ยั่งยืน คุณราเชล คาร์สัน ได้เขียนเรื่อง Silent Spring หรือ ฤดูใบไม้ผลิอันเงียบงัน ตั้งแต่ปี 1962 ทำให้นักวิทยาศาสตร์และคนทั่วโลกเห็นว่า สารเคมีกำจัดศัตรูพืชอย่าง DDT ทำให้โลกเงียบงันขนาดไหน งานชิ้นนี้กลายเป็นงานที่เขย่าโลก เพราะโลกไม่เคยตั้งคำถามว่าธรรมชาติมีชีวิตและมีสิทธิในการมีชีวิต ซึ่งเมื่อย้อนกลับมาที่เมืองไทย เราเองก็ต่อสู้เรื่องปัญหาสารเคมีมาโดยตลอด ทั้งที่ทำลายภาคเกษตร ผลผลิต และทำลายธรรมชาติ จุดเริ่มต้นนี้กำลังบอกว่า เมื่อพูดถึงเป้าหมายการพัฒนาที่ยั่งยืน (SDG) มันไม่ได้เกิดจากการมีผู้เชี่ยวชาญหรือองค์กรสถาบันอยู่ดี ๆ มากำหนดตัวเลขตัวชี้วัดกัน แต่มันเกิดจากการเคลื่อนไหวของผู้คนจำนวนไม่น้อยที่เป็นคนตัวเล็กตัวน้อยที่โผล่ขึ้นมาสู้ในแต่ละจุด
ร่องรอยการต่อสู้ของคนตัวเล็กตัวน้อยปรากฏชัดตลอดหน้าประวัติศาสตร์ ไม่ว่าจะเป็นขบวนการ Chipko movement ในอินเดีย ที่กลุ่มผู้หญิงเอาชีวิตเข้าไปขวางด้วยการโอบกอดต้นไม้เพื่อหยุดสัมปทานป่าไม้ จนนำไปสู่การเปลี่ยนวิธีคิดว่าให้ชุมชนมาร่วมรักษาป่า ซึ่งสะท้อนผ่านการบวชป่าและการดูแลป่าชุมชนในบ้านเรา หรือกรณีของชิโก เมนเดส ชาวสวนยางที่ลุกขึ้นมาปกป้องผืนป่าจากการตัดไม้ทำลายป่า จนกลายเป็นแรงบันดาลใจเรื่องสิทธิชุมชนในการจัดการทรัพยากร ก่อนที่เขาจะถูกฆ่าตายโดยกลุ่มผลประโยชน์ เช่นเดียวกับชาวบ้านในอินเดียที่ลงไปยืนในแม่น้ำคัดค้านเขื่อนนาร์มาดาเพื่อปกป้องธรรมชาติที่ผูกพันกับชีวิต ซึ่งทำให้เห็นภาพเดียวกับชาวบ้านปากมูลและชาวบ้านราษีไศล พร้อมทั้งตั้งคำถามว่าเรากำลังคิดถึงพลังงานสะอาดโดยทำลายระบบนิเวศและความหลากหลายทางชีวภาพอยู่หรือไม่ ขณะที่กลุ่มชาวนาโลกอย่าง La Via Campesina ก็รวมตัวต่อสู้เรื่องอธิปไตยทางอาหาร ซึ่งล้ำไปกว่าแค่แนวคิดเรื่องความมั่นคงทางอาหารโดยทั่วไปของ FAO เพราะตั้งคำถามว่าประชาชนมีอำนาจต่ออาหารหรือไม่ ในยุคที่สังคมไทยกำลังเผชิญกับการจดสิทธิบัตรและกรอบ UPOV จนมาถึงการเคลื่อนไหวของเยาวชนอย่างเกรตา ทุนเบิร์ก ที่ขับเคลื่อนเรื่อง Climate Justice โดยย้ำชัดว่าความยุติธรรมด้านสิ่งแวดล้อมคือความยุติธรรมเดียวกันกับความยุติธรรมด้านสังคม เสียงเหล่านี้จึงถูกแปลงเป็นสิทธิของธรรมชาติ สิทธิของชุมชน สิทธิของคนรุ่นต่อไป และสิทธิในการดำรงชีวิต
ดร.กฤษฎา ชี้ให้เห็นว่า ภาพของ SDG กำลังแยกออกเป็นสองเส้นทางที่ยังไม่บรรจบกัน เส้นทางหนึ่งมุ่งสู่สิทธิของธรรมชาติ ความเป็นธรรมทางสังคม เศรษฐกิจชุมชน และประชาธิปไตยที่ร่วมกันจัดการนิเวศทรัพยากร แต่อีกเส้นทางหนึ่ง การพัฒนาที่ยั่งยืนกลับเปลี่ยนตัวเองไปมาก กลายเป็นการทำให้ธรรมชาติเป็นสินค้า เช่น เมื่อพูดถึงการลดก๊าซเรือนกระจก เรากลับนึกถึงแต่คาร์บอนเครดิตเพราะมันง่ายที่กลุ่มทุนจะซื้อไปชดเชย แทนที่จะพูดถึงการเปลี่ยนผ่านพลังงาน การยุติการใช้เชื้อเพลิงฟอสซิล หรือผลกระทบต่อการปรับตัวของผู้คน ขณะที่คำว่า “ยั่งยืน” ก็กลายสภาพเป็นเพียงคำคุณศัพท์ (adjective) ที่ถูกนำมาแปะขยายสิ่งตรงกันข้าม ไม่ว่าจะเป็นการเติบโต การแข่งขันที่ยั่งยืน หรือตลาดที่ยั่งยืน
สำหรับประเทศไทย เรายังติดอยู่ในกับดักวิธีคิดที่ยังต้องการจะเติบโตต่อไป ซึ่งในทางเศรษฐศาสตร์เรียกว่า Jevons paradox คือยิ่งพึ่งพาเทคโนโลยีเพียงอย่างเดียวโดยไม่ควบคุมการบริโภค เทคโนโลยีที่ดีกว่ากลับไปกระตุ้นการบริโภคทรัพยากรที่มหาศาลยิ่งขึ้น ผนวกกับโครงสร้างความเหลื่อมล้ำที่รุนแรงจนชาวนาไม่มีสิทธิถือครองที่ดิน แต่กลับถูกคาดหวังให้ต้องปรับตัวรับมือกับสภาพภูมิอากาศ ซ้ำร้ายการเมืองยังไม่เอื้อให้นวัตกรรมทางสังคมเดินหน้าได้ นโยบายอย่างธนาคารที่ดิน โฉนดชุมชน หรือผังเมืองถูกยกเลิกไป กระบวนการมีส่วนร่วมในแผนพลังงานอย่าง PDP ก็เป็นเพียงการรับฟังผ่านระบบออนไลน์ และการวัดผลตัวชี้วัดเป็นเปอร์เซ็นต์ก็ไม่ได้ให้ภาพความเป็นธรรมโดยรวม
เมื่อพูดถึงก้าวต่อไปและทางออกของการขับเคลื่อน ดร.กฤษฎา ได้ตั้งคำถามสำคัญว่า “ความยั่งยืนมีจริงเหรอ มีแต่ความไม่ยั่งยืนที่ยั่งยืน” เพราะการพัฒนาที่ยั่งยืนไม่มีโมเดลสำเร็จรูปตายตัวหรือสภาวะแช่แข็งในอุดมคตินิรันดร์ หากแต่เป็นการเรียนรู้จากชีวิตจริง เริ่มตั้งแต่การปรับตัว (adaptation) การลุกขึ้นมาใหม่เมื่อล้ม (resilience) การฟื้นฟูตนเอง (regenerative) และนำไปสู่การเปลี่ยนผ่าน (transformation) เช่น กลุ่มกะเหรี่ยงที่ไร่โว่ จังหวัดกาญจนบุรี ที่มีวิถีไร่หมุนเวียนและพยายามปรับตัวเพื่อรักษาอาหารและวัฒนธรรมไว้ ตรงข้ามกับชาวเลอูรักลาโว้ยที่กระบี่ ซึ่งการปรับตัวเพียงอย่างเดียวกลับไม่เพียงพอ เพราะการสูญเสียพื้นที่ทะเลจนต้องเปลี่ยนวิถีชีวิตไปเป็นแรงงานรับจ้างนั้นคือการปรับตัวไปสู่ความเปราะบางยิ่งขึ้น
ทางออกจึงต้องเริ่มต้นจากชีวิตจริงของผู้คน โดยอ้างอิงแนวคิด Weapons of the Weak หรือ “อาวุธของผู้เปราะบาง/อ่อนแอ” ของ James C. Scott ซึ่งอาวุธที่ว่านี้คือ ปัญญา การรวมกลุ่ม ความสามารถในการพึ่งตนเอง และความสามารถที่จะเชื่อมโยงกันได้ ไม่ว่าจะเป็นงานวิจัยหรือนวัตกรรมต่าง ๆ สิ่งสำคัญคือเราจะลงไปทำให้ผู้คนมีอาวุธเหล่านี้ที่แข็งแรงขึ้นได้อย่างไร ถึงเวลาแล้วที่เราต้องเปลี่ยนทิศทางการทำงาน จากเดิมที่พยายามวางกรอบและกำหนดตัวชี้วัดจากข้างบนลงมาตลอดหลายสิบปี ให้เปลี่ยนมาเริ่มจากข้างล่างแล้วช้อนขึ้นมาในแนวระนาบ โดยให้ภาคเอกชน นักวิจัย และภาคส่วนต่าง ๆ เข้ามาร่วมหนุนเสริม เพื่อให้คนธรรมดามีพลัง มีความหวัง และร่วมกันขับเคลื่อนเป้าหมายการพัฒนาที่ยั่งยืนให้เกิดขึ้นได้จริงจากฐานราก
#อาวุธของผู้เปราะบาง #WeaponsOfTheWeak #การพัฒนาจากฐานราก #คนตัวเล็กตัวน้อย #สิทธิชุมชน #สิทธิธรรมชาติ #อธิปไตยทางอาหาร #พลังชุมชน #ClimateJustice #ความยุติธรรมทางสภาพภูมิอากาศ #TCJA #LDI