การบรรยายพิเศษ “ความเป็นธรรมสภาพภูมิอากาศในมิติโภชนาการ”
โดย ดร.กฤษฎา บุญชัย
ผู้ก่อตั้งเครือข่าย Thai Climate Justice for All (TCJA) และเลขาธิการสภาชุมชนท้องถิ่นพัฒนา

หากใครเคยชมภาพยนตร์เรื่อง Interstellar คงจำฉากเปิดเรื่องได้ดี ภาพที่ผลผลิตทางการเกษตรของโลกลดฮวบลงจนมนุษย์แทบไม่เหลือพืชพรรณให้เพาะปลูกได้อีก และพืชตัวสุดท้ายที่ยังคงผลิตได้ในเรื่องก็คือข้าวโพด ก่อนที่ในเวลาต่อมาข้าวโพดนั้นก็กำลังจะตายไปตามกัน ภาพจำลองในโลกภาพยนตร์กำลังสะท้อนความเป็นจริงที่เกิดขึ้นกับระบบการผลิตของโลกในปัจจุบัน ระบบการเกษตรกำลังสั่นคลอนอย่างหนักภายใต้วิกฤตการณ์การเปลี่ยนแปลงสภาพภูมิอากาศ ยิ่งเมื่อต้องเผชิญกับคลื่นความร้อนและความแปรปรวน ระบบเกษตรแปลงใหญ่แบบเดิม (Plantation) จึงไม่อาจตอบโจทย์ได้อีกต่อไป
เมื่อผลลัพธ์เป็นเช่นนั้น สิ่งที่ตามมาโดยตรงคือราคาอาหารที่จะพุ่งสูงขึ้น ที่จริงแล้วเราอาจไม่ต้องรอไปจนถึงปี 2050 เพราะในปัจจุบันราคาอาหารก็ปรับตัวสูงขึ้นจากปัจจัยแวดล้อมต่างๆ เช่น ปัญหาราคาน้ำมันอยู่แล้ว แต่หากย้อนกลับไปพิจารณาให้ลึกซึ้ง จากการลงไปพูดคุยกับพี่น้องเกษตรกรและชาวประมงพื้นบ้าน พวกเขาต้องเผชิญกับภาวะความตกต่ำและการสูญเสียผลผลิตจากผลกระทบสภาพภูมิอากาศแบบเรื้อรังมาไม่ต่ำกว่าสิบถึงยี่สิบปี และมีการคาดการณ์ต่อไปว่า ภายในปี 2050 ราคาผลผลิตอาหารจะสูงขึ้นตามชนิดพืชพรรณ โดยบางชนิดอาจพุ่งสูงขึ้นเกือบถึง 30%
ต้นทุนอาหารที่แพงขึ้นนี้หมายความว่าภาระค่าใช้จ่ายที่คนยากจนต้องแบกรับจะยิ่งหนักหน่วงขึ้น เพราะเมื่อเทียบสัดส่วนค่าใช้จ่ายต่อครัวเรือนในเรื่องอาหารแล้ว คนจนมีสัดส่วนค่าใช้จ่ายด้านอาหารสูงกว่าคนรวยมาก ยิ่งวิกฤตโลกร้อนทวีความรุนแรงขึ้นเท่าใด กลุ่มประชากรเปราะบางที่เดือดร้อนในเรื่องความมั่นคงทางอาหารจะยิ่งขยายตัวกว้างขึ้น และผู้คนในระดับโลกจะตกอยู่ในภาวะความเสี่ยงต่อความหิวโหยเพิ่มขึ้น
วิกฤตภูมิอากาศไม่ได้ส่งผลกระทบหยุดอยู่เพียงแค่ปริมาณผลผลิตหรือราคาเท่านั้น แต่กำลังกัดเซาะลึกไปถึง “คุณค่าทางโภชนาการ” และตัวสารอาหารโดยตรง งานศึกษาวิจัยชี้ให้เห็นว่า การเพิ่มขึ้นของก๊าซคาร์บอนไดออกไซด์ในชั้นบรรยากาศควบคู่ไปกับความร้อนที่สูงขึ้น ส่งผลกระทบอย่างมีนัยสำคัญต่อปริมาณแร่ธาตุในอาหาร โดยเฉพาะธาตุเหล็กและสังกะสี ในพืชที่มีกระบวนการสังเคราะห์แสง เช่น ข้าว ข้าวสาลี รวมถึงพืชผักอีกหลากหลายชนิด ยิ่งไปกว่านั้น ระบบการผลิตและกลไกตลาดสมัยใหม่ยังจำกัดทางเลือกในการบริโภคของพวกเราให้เหลือพืชพรรณเพียงไม่กี่ชนิด เมื่ออาหารเพียงไม่กี่อย่างที่เราพึ่งพาต้องเผชิญกับภาวะที่คุณค่าทางโภชนาการลดถอยลง โจทย์ของการทำงานด้านโภชนาการในยุคนี้จึงไม่อาจหยุดอยู่เพียงการบอกให้ประชาชนรับประทานผักในสัดส่วนเท่าใด แต่จำเป็นต้องตรวจสอบลึกซึ้งว่า ผักชนิดนั้นยังมีคุณค่าตรงตามที่ร่างกายต้องการอย่างแท้จริงหรือไม่ และคุณค่าเหล่านั้นได้ลดทอนหรือแปรเปลี่ยนไปจากวิกฤตสภาพภูมิอากาศมากน้อยเพียงใด
ในขณะเดียวกัน วิกฤตการณ์นี้ไม่ได้ส่งผลกระทบต่อทุกคนอย่างเท่าเทียมกัน ในภาพรวมของโลก ประเทศในกลุ่มซีกโลกใต้และกลุ่มประเทศกำลังพัฒนาเป็นฝ่ายที่ต้องแบกรับความเดือดร้อนรุนแรงกว่า ทั้งจากมิติความเปราะบางทางเศรษฐกิจและสภาพภูมิอากาศที่ต้องเผชิญ ประชากรโลกกว่า 3,000 ล้านคนกำลังตกอยู่ในภาวะเปราะบางอย่างหนัก และหากพิจารณาอย่างเจาะลึกจะพบว่า ผู้หญิงวัยผู้ใหญ่ทั่วโลกถึง 26% ต้องเผชิญกับความไม่มั่นคงทางอาหาร อย่างไรก็ดี ท่ามกลางวิกฤตนี้ ทางออกของกลุ่มเปราะบางยังคงดำรงอยู่ผ่านการหันกลับไปหาธรรมชาติของอาหารท้องถิ่น ดั่งตัวอย่างที่พบว่าชุมชนสามารถเข้าถึงโปรตีนและสารอาหารที่มีคุณค่าสูงได้จากพืชพรรณอย่างลูกเดือยหรือทอดมันจากพืช ซึ่งไม่ใช่สินค้าที่มีมูลค่าทางการตลาดสูงและไม่ต้องวิ่งตามเนื้อสัตว์ราคาแพง โดยอาศัยฐานทรัพยากรธรรมชาติและความหลากหลายทางชีวภาพอันอุดมสมบูรณ์ในบริบทของประเทศไทย
ทว่าในภาพรวมระดับสากล ระบบอาหารกลับมีสถานะเป็นทั้งผู้รับผลกระทบและเป็นผู้สร้างวิกฤตไปพร้อมกัน ข้อมูลระบุว่าระบบอาหารทั้งระบบปล่อยก๊าซเรือนกระจกคิดเป็นสัดส่วนราว 35% ของการปล่อยก๊าซทั่วโลก ซึ่งเพิ่มขึ้นถึง 21% จากปี 2001 แต่ปัญหาใหญ่ของสังคมร่วมสมัยคือ วิธีคิดแบบลดทอน (Reductionism) ที่ตัดขาดความเชื่อมโยงของระบบทั้งหมดออกจากกัน วิทยาศาสตร์ด้านการเปลี่ยนแปลงสภาพภูมิอากาศมุ่งลดทอนปัญหาความร้อนและวิกฤตินิเวศที่ซับซ้อนให้เหลือเพียงตัวเลขก๊าซเรือนกระจก และลดทอนต่อไปสู่การตั้งเป้าบริหารจัดการคาร์บอนเพียงอย่างเดียว จนทำให้การดำเนินนโยบายมุ่งเน้นเพียงตัวชี้วัดเศรษฐกิจคาร์บอนต่ำโดยละเลยมิติความหลากหลายทางชีวภาพและระบบนิเวศ
เช่นเดียวกันกับวิทยาศาสตร์ด้านโภชนาการ ที่เริ่มต้นจากการชั่ง ตวง วัด และแยกประเภทสารอาหารเพื่อคำนวณแคลอรี่และกำหนดพลังงาน ซึ่งแม้จะเป็นความก้าวหน้าทางวิทยาศาสตร์ที่มองเห็นการขาดสารอาหาร แต่เมื่อวิธีคิดนี้นำไปสู่การลดทอนอาหารลงเหลือเพียงสารอาหารเดี่ยวๆ จึงเปิดทางให้เกิดผลิตภัณฑ์ประเภท Ultra-Processed Foods หรือโปรตีนสกัดรูปแบบต่างๆ ที่วางขายเกลื่อนตลาด เพียงเพื่อตอบสนองต่อตัวเลขสารอาหารที่ถูกตีกรอบไว้ การแยกโปรตีนและสารอาหารต่างๆ ออกมาจากจานข้าว ได้ตัดขาดอาหารออกจากระบบนิเวศ วัฒนธรรม ชุมชน และความเป็นธรรมทางสังคม
เมื่อกระแสการจัดการคาร์บอนและกระแสโภชนาการสมัยใหม่โคจรมาบรรจบกัน กลไกตลาดจึงพยายามสมานประเด็นเหล่านี้เข้าด้วยกันผ่านการสร้างหมวดหมู่อาหารคาร์บอนต่ำ ผลิตภัณฑ์จากพืช (Plant-based) ข้าวนาเปียกสลับแห้ง หรือการคำนวณคาร์บอนฟุตพริ้นท์ในอาหาร ทว่าการตั้งเป้าหมายเพียงตัวผลิตภัณฑ์ (Product) โดยไม่แตะต้องโครงสร้างของระบบ (System) กำลังกลายเป็นภาพลวงตาครั้งใหญ่ ตัวอย่างที่เห็นได้ชัดเจนคือ อุตสาหกรรมเนื้อสัตว์ระดับโลก เช่น บรรษัทปศุสัตว์ยักษ์ใหญ่ในบราซิลอย่าง JBS ซึ่งครองอันดับหนึ่งของโลกและปล่อยก๊าซเรือนกระจกสูงถึง 240 กว่าล้านตันคาร์บอน คิดเป็นสัดส่วนกว่า 60% ของการปล่อยก๊าซเรือนกระจกทั้งประเทศไทย บรรษัทเหล่านี้หันมาพัฒนาเนื้อวัวคาร์บอนต่ำที่ลดการปล่อยก๊าซมีเทน และเปิดสายการผลิตโปรตีนจากพืชควบคู่ไปด้วย แต่โครงสร้างอุตสาหกรรมขนาดใหญ่ยังคงดำเนินต่อไป และการขยายตัวของการผลิตที่ทำลายระบบนิเวศยังคงเกิดขึ้นขนานไปกับการโฆษณาอาหารลดคาร์บอน การปรับเปลี่ยนเพียงตัวสินค้าจึงไม่อาจแก้ปัญหาสภาพภูมิอากาศได้จริง หากการผลิตยังคงกระจุกตัวอยู่ในมือของกลุ่มทุนขนาดใหญ่ ขณะที่ชุมชน ท้องถิ่น แรงงาน และความหลากหลายทางชีวภาพต้องแบกรับภาระต้นทุนความเสี่ยงจากการทำลายล้าง
ยิ่งเมื่อมองลึกลงไปในระดับพื้นที่ จากการลงพื้นที่ศึกษาชาวประมงพื้นบ้านกลุ่มอูรักลาโว้ยที่จังหวัดกระบี่ พบว่าทรัพยากรทางทะเล หญ้าทะเล ปะการัง และผลผลิตสัตว์น้ำได้สูญหายไปแล้วเกือบ 70-80% จนทำให้วิถีชีวิตชาวประมงพื้นบ้านลดลงอย่างรวดเร็ว หากเรายังคงมองธรรมชาติเป็นเพียงทรัพยากร เป็นปัจจัยการผลิต หรือเป็นสินค้าที่ต้องบริหารจัดการเพื่อมุ่งเป้าผลิตสูงสุด เราก็จะมองข้ามความหมายทางชีวิตและวัฒนธรรมเหล่านี้ไปอย่างสิ้นเชิง
เช่นเดียวกับชีวิตของคนยากจนในเมืองหรือกลุ่มไรเดอร์ส่งอาหาร ที่ต้องดิ้นรนหาเช้ากินค่ำอย่างเร่งรีบ ท่ามกลางข้อจำกัดทางรายได้ที่ทำให้การเข้าถึงอาหารที่มีคุณค่าทางโภชนาการกลายเป็นเรื่องยาก อำนาจในการผลิตองค์ความรู้และการกำหนดมาตรฐานโภชนาการถูกผูกขาดไว้โดยกลุ่มทุนอุตสาหกรรมอาหารขนาดใหญ่ ผ่านระบบโฆษณา การจัดวางสินค้า และระบบจัดซื้อ ที่ทำให้ผู้คนห่างไกลจากอำนาจในการกำหนดชีวิตตนเองออกไปเรื่อยๆ
อาหารที่ดีจึงต้องมีความหมายกว้างไกลกว่าตัวเลขสารอาหารในห้องทดลอง และต้องขับเคลื่อนผ่าน ความเป็นธรรม 4 มิติ (Four Dimensions of Justice) ที่เกี่ยวร้อยเข้าด้วยกันอย่างแยกไม่ออก:
- ประการแรก ความเป็นธรรมด้านการกระจาย (Distributional Justice) คือการกระจายอาหารที่มีคุณค่าและปลอดภัยไปสู่ผู้ยากไร้และกลุ่มเปราะบางอย่างเสมอภาค
- ประการที่สอง ความเป็นธรรมด้านสิทธิ (Rights-based Justice) คือการคุ้มครองสิทธิในการเข้าถึงอาหาร สิทธิในการเข้าถึงองค์ความรู้ และสิทธิในการเลือกกำหนดวิถีชีวิตของตนเอง
- ประการที่สาม ความเป็นธรรมด้านการยอมรับ (Justice of Recognition) คือการยอมรับและให้คุณค่าต่อวิถีการผลิต ภูมิปัญญาท้องถิ่น และอาหารพื้นบ้าน โดยไม่จำเป็นต้องนำพืชผักพื้นบ้านไปวิ่งไล่ตามเกณฑ์มาตรฐานของซูเปอร์ฟู้ดอย่างควินัว แต่ให้พื้นที่แก่วิถีชีวิตที่เกื้อกูลระบบนิเวศได้ดำรงอยู่อย่างมีศักดิ์ศรี
- ประการที่สี่ ความเป็นธรรมด้านการมีส่วนร่วม (Procedural Justice) คือการเปิดให้สังคม ชุมชน และประชาชน เข้ามามีส่วนร่วมในการคิด กำหนด และปรับใช้เกณฑ์มาตรฐานโภชนาการและอาหาร ไม่ว่าจะเป็นระบบอาหารกลางวันในโรงเรียน (School Lunch) หรือมาตรฐานความปลอดภัยอาหาร ให้สอดคล้องกับบริบทเฉพาะของแต่ละท้องถิ่น
มิติความเป็นธรรมทั้งหมดนี้ต้องทำงานร่วมกันในสามระนาบความสัมพันธ์ คือ ระหว่างคนจนกับผู้มีอำนาจ ระหว่างคนรุ่นปัจจุบันกับคนรุ่นอนาคต และระหว่างมนุษย์กับธรรมชาติ โดยเฉพาะอย่างยิ่ง มิติด้าน สิทธิของธรรมชาติ (Rights of Nature) ที่กำลังยกระดับขึ้นเป็นประเด็นนโยบายและกฎหมายสำคัญ อาหารในจานของเราต้องถูกตั้งคำถามใหม่ว่า เราได้กินอาหารด้วยความเคารพต่อสิทธิของธรรมชาติแล้วหรือไม่ หากอาหารนั้นมาจากการกวาดล้างทรัพยากรจนหมดท้องทะเล มาจากการทำลายผืนป่าเพื่อปลูกข้าวโพดเลี้ยงสัตว์ หรือการปล่อยมลพิษลงสู่แม่น้ำจนปลาและสายน้ำต้องแปดเปื้อน อาหารเหล่านั้นย่อมไม่อาจนับเป็นอาหารที่ดีได้
ทางออกของการเปลี่ยนผ่านระบบอาหารจึงอยู่ที่การสร้างสมดุลใหม่ ทั้งสมดุลทางโภชนาการ สมดุลด้านการลดก๊าซเรือนกระจก สมดุลด้านวัฒนธรรม และสมดุลของความเป็นธรรมทางสังคม การปรับเปลี่ยนสัดส่วนการบริโภคโดยลดเนื้อสัตว์จากฟาร์มอุตสาหกรรมและเพิ่มการบริโภคโปรตีนจากพืชที่มีความหลากหลาย สามารถช่วยลดการปล่อยก๊าซเรือนกระจกได้อย่างมหาศาล ดังตัวอย่างการคำนวณที่ชี้ว่า หากประเทศไทยลดการผลิตพืชอาหารสัตว์และลดการบริโภคเนื้อสัตว์ลงเพียงครึ่งหนึ่ง เราจะสามารถลดการใช้ที่ดินลงได้เทียบเท่ากับขนาดของจังหวัดนครราชสีมาทั้งจังหวัด ซึ่งที่ดินส่วนใหญ่ของโลกในปัจจุบันถูกนำไปใช้เพื่อปศุสัตว์ขนาดใหญ่และเกษตรพาณิชย์
ทว่าภาระในการปรับเปลี่ยนพฤติกรรมนี้ต้องไม่ถูกผลักไปที่ผู้มีรายได้น้อยหรือชาวบ้านที่แทบไม่มีโอกาสได้เข้าถึงเนื้อสัตว์ แต่ประเทศที่มีรายได้สูงและกลุ่มคนที่บริโภคเนื้อ นม ไข่ เกินความจำเป็น จะต้องทำหน้าที่เป็นผู้นำในการลดการปล่อยก๊าซเรือนกระจกในส่วนนี้ พร้อมทั้งสนับสนุนเกษตรกรรายย่อย คุ้มครองสิทธิในที่ดินและวิถีการผลิตพื้นบ้าน ควบคู่ไปกับการผลักดันเชิงสถาบัน ทั้งผ่านคณะกรรมการอาหารแห่งชาติ และคณะกรรมการนโยบายการเปลี่ยนแปลงสภาพภูมิอากาศแห่งชาติ เพื่อให้ประเด็นเรื่องอาหารและการบริโภคถูกบูรณาการเข้าเป็นยุทธศาสตร์หลักของการลดก๊าซเรือนกระจกและการปรับตัวอย่างเป็นธรรม
เป้าหมายสูงสุดจึงนำมาสู่แนวคิด Justice of Nourishment หรือความเป็นธรรมในการบำรุงหล่อเลี้ยงชีวิต ซึ่งสะท้อนว่าอาหารที่แท้จริงต้องผสานทั้งมิติสุขภาวะโภชนาการ มิตินิเวศวิทยาและสภาพภูมิอากาศ เข้ากับมิติเศรษฐกิจและความเป็นธรรมทางสังคม ทุกคำในจานข้าวของเราต้องเป็นพลังที่ช่วยฟื้นฟูความสัมพันธ์ระหว่างมนุษย์ เกื้อกูลระบบนิเวศ และส่งต่อโลกที่สมบูรณ์ไปสู่คนรุ่นต่อไปอย่างยั่งยืน